De huidige strijd tegen illegale goudwinning en kwikvervuiling in de Amazone lijkt vaak een reactie op recente criminaliteit, maar de wortels van het probleem reiken decennia terug en laten een patroon zien, dat steeds duidelijker en verontrustender wordt. De historische basis van de hedendaagse kwikproblematiek ligt in de Minamata-ramp in Japan in de jaren vijftig. Daar werd voor het eerst grootschalig zichtbaar, hoe gevaarlijk kwik kan zijn voor mens en milieu. De ernstige neurologische schade bij duizenden slachtoffers vormde uiteindelijk de aanleiding voor internationaal beleid dat decennia later zou volgen.

In 2013 werd het VN-Minamata-verdrag over kwik aangenomen, met als doel het gebruik en de uitstoot van het giftige metaal wereldwijd terug te dringen. Het verdrag markeerde een belangrijk moment in de internationale milieudiplomatie, maar legde tegelijk bloot, hoe diep kwik inmiddels in uiteenlopende economische sectoren was doorgedrongen, waaronder de kleinschalige goudwinning. Twee jaar later, in 2015, werd in Suriname duidelijk, hoe lokaal deze wereldwijde problematiek ook kan zijn. Onderzoek van ingenieur Dennis Wip van de Anton de Kom Universiteit toonde aan, dat het kwikgehalte in de binnenstad van Paramaribo tot zes keer hoger lag dan in de meest vervuilde steden in China. Metingen wezen op concentraties van 7.000 tot 8.000 nanogram per kubieke meter lucht, ver boven de normen van de Wereldgezondheidsorganisatie. Vervolg-observaties suggereren dat deze situatie sindsdien niet is verbeterd, maar eerder is verslechterd, wat de urgentie alleen maar vergroot. Ondertussen ontwikkelde zich in Afrika, Azië en Zuid-Amerika, een parallelle realiteit waarin kleinschalige goudwinning uitgroeide tot een van de grootste bronnen van kwikvervuiling wereldwijd. De gevolgen hiervan zijn ernstig en vaak onomkeerbaar. Kwik tast het zenuwstelsel aan en kan leiden tot geheugenverlies, motorische stoornissen en ontwikkelingsschade bij ongeboren kinderen. Bovendien verspreidt het zich via water en lucht over grote afstanden, waardoor ook gemeenschappen ver buiten de mijnbouwgebieden worden getroffen, tot in het Arctisch gebied toe. In de jaren die volgden op de invoering van het Minamata-verdrag, bleven de problemen bestaan, mede doordat kwik goedkoop en effectief is en alternatieven vaak ontbreken in de informele sector. Daarmee bleef de kloof tussen internationaal beleid en lokale realiteit bestaan. Die kloof wordt zichtbaar in de Amazone. Begin dit jaar werd een grootschalige grensoverschrijdende operatie uitgevoerd door politie en aanklagers uit Suriname, Brazilië, Frans-Guyana en Guyana. Met steun van Interpol, de Europese Unie en gespecialiseerde Nederlandse milieupolitie, werden bijna tweehonderd personen gearresteerd in verband met illegale goudwinning. Tijdens de operatie werden meer dan 24.500 controles uitgevoerd in afgelegen grensgebieden. De inbeslagnames waren omvangrijk: contant geld, ruwe goudvoorraad, vuurwapens, drugs, vervalste goederen en grote hoeveelheden kwik. In Guyana alleen al werden drie mannen gearresteerd op verdenking van goudsmokkel en witwassen, waarbij ook aanzienlijke geldbedragen en goud werden aangetroffen. Onderzoekers vermoeden dat deze netwerken verbonden zijn met grotere georganiseerde structuren in de goudexport. Wat deze operatie duidelijk maakt, is dat illegale goudwinning inmiddels is uitgegroeid tot een grensoverschrijdende criminele industrie waarin milieuvernietiging, geldstromen en georganiseerde misdaad onlosmakelijk met elkaar verweven zijn. De ecologische schade blijft ondertussen oplopen. Kwik vervuilt rivieren, vernietigt ecosystemen en dringt door tot in de voedselketen van inheemse gemeenschappen. Bossen verdwijnen in een tempo dat nog moeilijk te herstellen is, terwijl de stijgende goudprijs de economische prikkel voor illegale ontginning alleen maar versterkt. Internationale samenwerking, zoals bij deze operatie, laat zien dat er wel degelijk politieke wil is om in te grijpen. Maar zolang kwik economisch aantrekkelijk blijft en kleinschalige mijnbouw in de illegaliteit wordt geduwd, blijft het probleem zich verplaatsen in plaats van zich op te lossen. Wij zijn van mening dat zonder structurele oplossingen, kwik niet alleen een giftig metaal blijft, maar ook een blijvende motor is achter ontbossing, ziekte en georganiseerde criminaliteit in ons land en daarbuiten.