De uitspraak van de kantonrechter in de mennonieten-zaak van november is een belangrijke bevestiging van een fundamenteel beginsel: de politiek mag niet eigenmachtig een voldongen feit creëren, terwijl rechtsmiddelen nog lopen. Dat de overheid een groep van 63 mennonieten – waarvan 56 als belanghebbenden bij het kort geding waren betrokken – heeft laten oppakken en deels al heeft uitgezet, terwijl herzieningsverzoeken bij de president aanhangig waren, is door de rechter terecht als onrechtmatig aangemerkt. Artikel 34 van de Vreemdelingenwet 1991 is helder: zolang niet op een herzieningsverzoek is beslist, moet uitzetting achterwege blijven. De uitvoerende macht mag niet zelf beoordelen dat die verzoeken “kansloos” zijn en vervolgens doorzetten. Die beoordeling is voorbehouden aan het bevoegde gezag. Door toch te handelen, heeft de politiek de betrokkenen effectieve rechtsbescherming ontnomen en het recht op een eerlijk proces geschonden.
Het is goed dat de rechter dit scherp heeft vastgesteld, ook al was de vordering tot opschorting intussen ingetrokken omdat de meeste betrokkenen al vertrokken waren. De veroordeling tot betaling van de proceskosten is symbolisch, maar de werkelijke betekenis ligt elders. Advocaat Derrick Veira kondigt terecht een schadeclaim aan. De schade – zowel materieel als immaterieel – die mensen hebben geleden nadat zij met toestemming of in de verwachting van een PPP-traject naar Suriname waren gekomen en vervolgens met groot machtsvertoon zijn weggehaald, moet nog worden becijferd.
Haast, in reactie op onderbuikgevoelens bij de massa, is een slechte raadgever. Wanneer politieke of maatschappelijke druk toeneemt, ontstaat al snel de neiging om “daadkracht” te tonen. Die “daadkracht” blijkt dan vaak een excuus voor overhaaste maatregelen die de wettelijke waarborgen negeren. Precies dat lijkt hier te zijn gebeurd: de politiek reageerde met groot machtsvertoon en snelle uitzetting, terwijl de procedures nog liepen.
Onderbuikgevoelens over een bepaalde groep mogen nooit de plaats innemen van zorgvuldige, individuele rechtsbescherming. De geschiedenis leert dat juist in zulke momenten de rechtsstaat het hardst nodig is – en het meest onder druk komt te staan.
De wet gaat niet uit van groepen en hun afkomst. Dat is een publieke perceptie, geen juridisch uitgangspunt. Elk individu moet afzonderlijk worden beoordeeld. Het is verleidelijk om over “de mennonieten” te spreken alsof het één gezichtsloos blok is, met gedeelde schuld of gedeelde intenties. Maar het vreemdelingenrecht, net als elk ander rechtsgebied dat fundamentele rechten raakt, werkt niet met collectieve plakkaten.
Iedere persoon heeft recht op een individuele toetsing van zijn of haar verblijfsstatus, aanvraag en eventuele herzieningsverzoek. Wanneer de overheid handelt alsof de hele groep al bij voorbaat ongewenst is, verlaat zij het terrein van de wet en betreedt zij dat van de collectieve verdenking. Van veel van de verdenkingen jegens de groep kan men geen individuele bewijzen tegen specifieke personen presenteren. Geruchten, aannames of algemene bezwaren tegen de aanwezigheid van een gemeenschap vormen geen legitieme grond om mensen op te pakken, vast te houden en uit te zetten. Zonder concrete, aan een persoon toe te rekenen feiten blijft een uitzetting op dun ijs staan. Precies op dat onderdeel wordt het een zware klus voor de politiek om rechtmatig het verblijf van individuele personen in de weg te staan. Wie niet per individu kan aantonen dat iemand illegaal verblijft of dat er een wettelijke grond voor uitzetting bestaat, handelt buiten de grenzen van de Vreemdelingenwet.
Collectieve maatregelen zonder individuele onderbouwing zijn dan niet alleen onrechtmatig, maar ondermijnen ook het vertrouwen in de rechtsorde. Deze zaak raakt dieper dan alleen de mennonieten. Het gaat om de vraag of de Surinaamse rechtsstaat zichzelf serieus neemt. Wanneer de overheid procedures negeert omdat het “handig” of “noodzakelijk” lijkt, ondermijnt zij het vertrouwen in de wet en de rechter. Dat is gevaarlijk, ongeacht of men sympathie heeft voor de groep in kwestie. De uitspraak is geen vrijbrief voor verblijf, maar wel een duidelijke grens: de politiek is gebonden aan de wet die zij zelf heeft gemaakt. Laten we hopen dat de aangekondigde schadeprocedure die grens verder verstevigt en de overheid dwingt om voortaan zorgvuldig, individueel en binnen de wettelijke kaders te handelen.

