De discussie over de aanwezigheid van mennonieten in Suriname, dreigt steeds meer te veranderen in een debat over de mennonieten zelf. Daarmee wordt de kern van de kwestie uit het oog verloren. Want de meest prangende vraag is niet alleen waarom de regering-Simons/Rusland nu kritisch staat tegenover hun verdere vestiging, maar vooral, hoe deze situatie überhaupt heeft kunnen ontstaan. De komst van de mennonieten naar Suriname is immers geen ontwikkeling die de huidige regering zelf heeft geïnitieerd. Het dossier kreeg vorm onder de regering-Santokhi/Brunswijk, toen Albert Ramdin minister van Buitenlandse Zaken, International Business en Internationale Samenwerking was.

In oktober 2023 bevestigde Ramdin tegenover deze krant dat vijftig mennonietengezinnen, ruim 250 personen, naar Suriname wilden komen om grootschalige landbouw te bedrijven. De toenmalige minister sprak positief over hun komst. Suriname was volgens hem een immigrantenland en had geen reden om zich bij voorbaat voor de mennonieten af te sluiten. Er werd gesproken over een verblijf van drie jaar, waarna een evaluatie zou plaatsvinden. De groep wilde volgens Ramdin tussen de 10.000 en 30.000 hectare landbouwgrond benutten en beschikte al over afzetmarkten voor onder meer soja en zonnebloem. Dat was dus geen geheime operatie. De regering wist ervan, sprak er publiekelijk over en zag destijds economische mogelijkheden. Vandaag klinkt echter een heel ander geluid.

President Jennifer Simons heeft duidelijk gemaakt dat personen die zich niet aan de Surinaamse wet- en regelgeving houden, niet op bescherming van de overheid hoeven te rekenen. Tegen mennonieten die zich illegaal zouden hebben gevestigd of illegale activiteiten uitvoeren, zal volgens haar worden opgetreden. Daarmee lijkt de regering een grens te willen trekken rond verdere ongecontroleerde vestiging. Daarvoor zijn er zeker ook legitieme redenen. Suriname moet zijn landbouw ontwikkelen, maar beschikt tegelijkertijd over een kwetsbaar en internationaal belangrijk bosbestand. De recente cijfers over een daling van de bosbedekking van 93 naar 92 procent onderstrepen dat de druk op het binnenland serieus moet worden genomen. De ervaringen in Belize, waar de uitbreiding van grootschalige mennonitische landbouw gepaard is gegaan met aanzienlijke ontbossing, mogen daarbij niet worden genegeerd.

Dat betekent niet dat iedere mennoniet een bosvernietiger is. Evenmin mag een hele gemeenschap bij voorbaat als illegaal of ongewenst worden bestempeld. Maar Suriname hoeft ook niet eerst dezelfde fouten te maken als andere landen om vervolgens te ontdekken dat herstel van vernietigd bos onmogelijk of zeer kostbaar is. De regering heeft daarom gelijk wanneer zij stelt dat landbouw binnen de wettelijke kaders moet plaatsvinden. Buitenlandse investeringen kunnen welkom zijn, maar niet ten koste van het bos, de rechtsstaat of de belangen van lokale gemeenschappen. Volgens Profil & Partners hebben vijftig mennonietengezinnen al formele aanvragen voor een Machtiging tot Kort Verblijf ingediend. Het kantoor stelt dat de aanvragen traceerbaar en volledig gedocumenteerd zijn, maar dat tot op heden, geen inhoudelijke reactie van de bevoegde autoriteiten is ontvangen. De eerste formele toestemming voor de komst van de gezinnen zou al op 6 oktober 2022 zijn verleend. Als dat klopt, kan de overheid moeilijk doen alsof deze mensen zonder enig contact met de Staat Suriname zijn binnengekomen.

Het is één zaak wanneer iemand zonder toestemming het land binnenkomt. Het is iets anders wanneer mensen via formele procedures proberen hun verblijf te regelen en vervolgens jarenlang op een beslissing wachten. Een overheid die haar eigen administratieve procedures niet afrondt, kan niet zonder meer alle verantwoordelijkheid voor de ontstane situatie bij de burger leggen. Daarmee wordt de kwestie groter dan de mennonieten alleen. Het gaat om bestuurlijke betrouwbaarheid. Ook Braganza Marketing Group stelt dat de mennonieten die op haar landbouwprojecten actief zijn, over geldige visa beschikken en werken op basis van afspraken met de overheid. Het bedrijf zegt dat drie projecten gezamenlijk 34.185 hectare beslaan en dat de milieueffectrapportage in uitvoering is.

Als die afspraken bestaan, moeten ze worden getoond en juridisch beoordeeld. Als ze niet bestaan of niet rechtsgeldig zijn, moet dat eveneens duidelijk worden gemaakt. Want een overheid kan niet eerst afspraken maken en vervolgens verwachten dat ondernemers eenvoudigweg doen alsof die afspraken nooit hebben bestaan. Dat maakt de aangekondigde mogelijke schadeclaim van USD 86 miljoen bijzonder zorgwekkend. Of die claim juridisch standhoudt, moet nog worden vastgesteld. Maar als de staat uiteindelijk aansprakelijk blijkt voor afspraken die onder een vorige regering zijn gemaakt, zal de rekening uiteindelijk bij de samenleving terechtkomen. Daarom moet de regering-Simons/Rusland dit dossier niet benaderen als een strijd tegen de mennonieten, maar als een bestuurlijke erfenis die moet worden opgeruimd. Als de regering-Santokhi/Brunswijk verkeerde afspraken heeft gemaakt, moet dat worden vastgesteld. Als Braganza of betrokken mennonieten de wet hebben overtreden, moet dat eveneens worden vastgesteld. En als er onregelmatigheden of corruptie zijn geweest bij verblijfs-, grond- of naturalisatieprocedures, moet niet alleen degene die van een regeling gebruik heeft gemaakt worden onderzocht, maar ook degene die de deur heeft geopend. De huidige regering heeft daarbij een belangrijke verantwoordelijkheid om duidelijkheid te scheppen zonder de mennonieten als collectief tot zondebok te maken. De wet moet voor iedereen gelden. Niet alleen voor mennonieten, maar ook voor investeerders, bedrijven, ambtenaren en politici. De ervaringen in Belize mogen een waarschuwing zijn, geen vooroordeel. Suriname moet buitenlandse landbouwinvesteringen kunnen aantrekken, maar moet tegelijkertijd duidelijk bepalen waar en onder welke voorwaarden grootschalige landbouw mogelijk is. Vooral in het binnenland moet bescherming van het bos een harde randvoorwaarde zijn. De kern van het probleem is daarom niet of mennonieten welkom zijn.

De kern is dat Suriname kennelijk jarenlang geen volledige duidelijkheid heeft gehad over wat precies met deze groep is afgesproken, welke procedures zijn gevolgd en welke rechten en verplichtingen daaruit zijn voortgekomen. De regering-Simons/Rusland heeft dit dossier niet veroorzaakt, maar kan het wel beëindigen met transparantie. Leg de afspraken op tafel. Leg de verblijfsprocedures bloot.

Controleer de grondrechten. Onderzoek de milieueffecten. Pak overtredingen aan. En bescherm het bos. Dan wordt de discussie eindelijk wat zij had moeten zijn: geen strijd tegen een gemeenschap, maar een principiële discussie over rechtmatigheid, bestuurlijke verantwoordelijkheid, landbouwontwikkeling en de bescherming van Surinames natuurlijke rijkdommen.