Op 30 augustus bestond de Surinaamse Luchtvaart Maatschappij (SLM) 64 jaar. De maatschappij werd op 30 augustus 1962 officieel opgericht en geldt sindsdien als de nationale luchtvaartmaatschappij van Suriname. Een jubileum is normaal gesproken een moment om successen te vieren en vooruit te kijken. Bij SLM is er echter vooral aanleiding om kritisch naar het verleden en het heden te kijken. Want na 64 jaar, en vooral na de ontwikkelingen van de afgelopen vijftien jaar, blijven fundamentele vragen onbeantwoord. Directies wisselden, raden van commissarissen werden vervangen, regeringen veranderden en verschillende reorganisatie- en herstelplannen werden aangekondigd. Toch keren dezelfde problemen steeds terug: financiële tekorten, bestuurlijke onrust, operationele problemen en afhankelijkheid van de overheid. De vraag is daarom niet langer welke directeur of welke regering verantwoordelijk is. De vraag is waarom het systeem rond de SLM er, na al die jaren, niet in is geslaagd een financieel gezond en professioneel geleid bedrijf neer te zetten.

Een geschiedenis van financiële problemen
De financiële problemen zijn niet van de laatste jaren. Toen de regering-Santokhi in 2021 de financiële situatie van SLM openbaar maakte, bleek dat de maatschappij per 31 december 2020 een schuld had van ongeveer USD 102 miljoen. Daarna volgden opnieuw maatregelen om de maatschappij financieel en organisatorisch te herstellen. Er werd gesproken over herstructurering, een nieuwe bedrijfsstrategie en samenwerking met externe partijen. Dat is belangrijk, omdat een nieuwe directie alleen weinig verandert wanneer de onderliggende structuur hetzelfde blijft. Wanneer bestuurders elkaar blijven opvolgen, maar de financiële en operationele problemen blijven bestaan, moet niet alleen naar personen worden gekeken.

Ruim tien jaar zonder volledige jaarrekeningen
Een van de grootste problemen is de financiële transparantie. De SLM heeft al ruim tien jaar geen volledige, actuele reeks van gecontroleerde en vastgestelde jaarrekeningen opgeleverd. Op de website van het ministerie van Financiën staat een vastgestelde jaarrekening over 2015-2016 en daarnaast een conceptjaarrekening over 2016-2017. Daarna ontbreekt een volledige actuele financiële verantwoording. Dat is geen administratieve tekortkoming die zonder gevolgen kan blijven. Jaarrekeningen zijn noodzakelijk om te kunnen beoordelen, hoe een onderneming ervoor staat. Bij de SLM gaat het bovendien om een staatsbedrijf. Wanneer de overheid geld beschikbaar stelt, heeft de samenleving recht op inzicht in de financiële positie van de onderneming. Hoe hoog zijn de schulden? Welke verplichtingen lopen er nog? Welke routes zijn winstgevend? Welke routes leiden tot verliezen? Hoeveel wordt uitgegeven aan personeel, leases, onderhoud en andere operationele kosten? Zonder actuele jaarrekeningen blijven deze vragen grotendeels onbeantwoord.

USD 2 miljoen per maand
Tegen deze achtergrond is de huidige overheidssteun extra relevant. Minister van Financiën en Planning, Adelien Wijnerman, heeft aangegeven, dat de staat de SLM momenteel met ongeveer USD 2 miljoen per maand ondersteunt. Dat komt neer op ongeveer USD 24 miljoen per jaar. De regering wil deze steun omzetten in een lening, waarbij voorwaarden en terugbetaling beter worden vastgelegd. Maar de belangrijkste vraag is, waarvoor is die USD 2 miljoen per maand precies nodig? Wordt het geld gebruikt voor operationele kosten, schulden, leases, personeel, onderhoud, brandstof of het opvangen van verliezen? En misschien nog belangrijker: welke concrete resultaten staan tegenover deze financiële steun?

Overheidssteun kan tijdelijk noodzakelijk zijn om een onderneming door een moeilijke periode heen te helpen. Maar wanneer miljoenen structureel nodig blijven, moet duidelijk worden wanneer die afhankelijkheid eindigt. Een staatsbedrijf mag geen permanente financiële verplichting voor de belastingbetaler worden zonder duidelijke voorwaarden, controle en perspectief op zelfstandigheid.

Ook operationeel blijft het misgaan
Naast de financiële problemen zijn er de operationele prestaties. In de afgelopen weken werden opnieuw vluchten geannuleerd en liepen vluchten aanzienlijke vertragingen op. Voor een luchtvaartmaatschappij is betrouwbaarheid een essentieel onderdeel van de dienstverlening. Technische problemen, weersomstandigheden of andere operationele verstoringen kunnen altijd voorkomen. Maar wanneer annuleringen en vertragingen zich herhaaldelijk voordoen, moet worden onderzocht of er sprake is van incidenten of structurele problemen in planning, vlootbeschikbaarheid, onderhoud, personeel of management. Voor passagiers is het resultaat hetzelfde: onzekerheid.

Opnieuw bestuurlijke onrust
Daarbovenop is er opnieuw discussie ontstaan rond de directie en de Raad van Commissarissen. Ook dit is geen nieuw verschijnsel. De SLM heeft in de afgelopen jaren meerdere bestuurswisselingen gekend. Een luchtvaartmaatschappij heeft echter behoefte aan continuïteit. De directie moet een strategie kunnen uitvoeren en de Raad van Commissarissen moet professioneel toezicht houden. Wanneer bestuur en toezicht voortdurend onderwerp zijn van conflicten en wisselingen, wordt het moeilijk om een langetermijnstrategie uit te voeren. Het probleem is daarom niet alleen wie de huidige directeur is. Het probleem is dat binnen de SLM, onvoldoende duidelijk lijkt wie de leiding heeft, welke koers wordt gevolgd en wie uiteindelijk verantwoordelijk is voor de resultaten.

Welke rol heeft de politiek?
Daarmee komt ook de rol van de politiek ter discussie. De staat is eigenaar van de SLM. Dat betekent dat de overheid verantwoordelijkheid draagt voor de strategische toekomst van het bedrijf. Maar eigenaarschap is niet hetzelfde als dagelijkse bedrijfsvoering. Een luchtvaartmaatschappij moet worden geleid op basis van deskundigheid, commerciële haalbaarheid en internationale normen. Benoemingen van directeuren en commissarissen moeten daarom primair gebaseerd zijn op kennis, ervaring en integriteit. Politieke bemoeienis heeft geen toegevoegde waarde wanneer die leidt tot bestuurswisselingen, onzekerheid of beslissingen die niet vanuit het bedrijfsbelang worden genomen. De politiek moet controleren en als aandeelhouder duidelijke doelen stellen. Het dagelijkse management behoort bij professionals te liggen.

Tijd voor structurele keuzes
De SLM is 64 jaar. Dat betekent niet automatisch dat de maatschappij ook klaar is voor de toekomst. Er moeten fundamentele keuzes worden gemaakt. Welke routes zijn financieel haalbaar? Welke vloot past bij de omvang van het bedrijf? Hoeveel personeel is noodzakelijk? Welke verliezen kan de staat blijven dragen? En is een strategische partner nodig om kapitaal, kennis en een groter internationaal netwerk binnen te brengen? Daarbij moeten eerst de basisvoorwaarden op orde worden gebracht: actuele jaarrekeningen, transparante financiële rapportages, professioneel bestuur, duidelijke verantwoordelijkheden en meetbare doelstellingen. Na jaren van financiële problemen, bestuurswisselingen, operationele verstoringen en overheidssteun is opnieuw een reddingsplan niet voldoende. SLM heeft geen nieuwe politieke oplossing nodig, maar professioneel leiderschap, financiële transparantie en een realistisch bedrijfsmodel. Pas wanneer aan die voorwaarden is voldaan, kan er werkelijk worden gesproken over een toekomstbestendige nationale luchtvaartmaatschappij.